جلگهٔ حاصلخیز هلیلرود در جنوب استان کرمان، روزگاری خاستگاه یکی از شکوفاترین تمدنهای پیش از تاریخ خاورمیانه بوده است؛ اما با این حال، فصل تازهٔ کاوشها در مهمترین محوطهٔ باستانی این منطقه، یعنی تپهٔ کنارصندل، به دلیل ناامنیهای دیماه سال گذشته، پیش از آنکه آغاز شود، به تعویق افتاد و همچنان در هالهای از ابهام باقی مانده است.
در همین حال، متولیان میراثفرهنگی استان کرمان از تهیهٔ طرحی جامع برای ساماندهی و معرفی تمامی ظرفیتهای تاریخی این خطه خبر میدهند تا جیرفت را به جایگاه شایستهاش در نقشهٔ تمدن ایران بازگردانند.
جنوب کرمان در حاشیهٔ رودخانهٔ هلیلرود، یکی از معدود مناطق جهان است که شواهد سکونت مستمر انسان در آن به دهها هزار سال پیش بازمیگردد.
آنچه در چند دههٔ اخیر از دل خاک این دشت بیرون آمده، روایتی تازه از یکی از کهنترین فصلهای تمدن بشری را پیش روی باستانشناسان گشوده است؛ با این حال، کاوشهایی که میتوانست پرده از رازهای بیشتری بردارد، این روزها در محاقی از بلاتکلیفی قرار گرفته و آیندهٔ یکی از مهمترین پروژههای علمی کشور را به تعویق انداخته است.
ریشههای یک تمدن فراموش شده
موقعیت ممتاز جغرافیایی دشت جیرفت، نقشی تعیین کننده در شکلگیری و استمرار حیات انسانی در این منطقه داشته است.
رشتهکوههای مرتفع جبالبارز و بحرآسمان با قلههای پوشیده از برف، تأمینکنندهٔ اصلی آب این دشت وسیع بودهاند و هلیلرود به عنوان شاهرگ حیاتی منطقه، مسیری به طول حدود ۴۰۰ کیلومتر را از دل کوهستانها تا گودترین نقطهٔ جنوبشرق ایران، یعنی جازموریان، طی میکند.
بررسیهای باستانشناسی در این پهنه نشان داده که حضور انسان در منطقهٔ جیرفت به حدود ۴۰ هزار سال پیش بازمیگردد و سکونت در آن از دوران پارینهسنگی میانی تا امروز، بدون هیچ گسستی تداوم یافته است.
این تداوم زمانی، جیرفت را به یکی از استثناییترین مناطق برای مطالعهٔ روند تحول جوامع انسانی از زندگی کوچنشینی تا شهرنشینی تبدیل کرده است؛ اما آنچه در دهههای اخیر توجه جهانیان را به این نقطه از ایران جلب کرده، به حدود پنج هزار سال پیش بازمیگردد؛ عصری که شواهد آن در تپهٔ کنارصندل، در ۲۸ کیلومتری جنوب جیرفت، به طرزی شگفتانگیز آشکار شده است.
کنارصندل؛ شهری باستانی با نظامی پیشرفته
کنارصندل، در کرانهٔ هلیلرود، بقایای یک شهر سازمانیافته از هزارهٔ سوم پیش از میلاد را در خود جای داده است.
باستانشناسان معتقدند که در مرکز این شهر باستانی، یک مرکز بزرگ حکومتی و اداری قرار داشته که گرداگرد آن را کارگاههای صنعتی و فضاهای معماری گستردهای فرا گرفته بود.
آنچه کنارصندل را از بسیاری محوطههای هم دوره متمایز میکند، یافتههایی است که از وجود یک جامعهٔ مرفه و پیشرفته حکایت دارد.
آثار هنری ساختهشده با سنگهای قیمتی و نیمهقیمتی، گواهی بر مهارت بالای صنعتگران این تمدن است و نشان میدهد که ساکنان کنارصندل در رفاه و آسایش قابلتوجهی به سر میبردهاند.
اما شاید مهمترین یافتههای کنارصندل، لوحهای آجری با خطی ناشناخته است که از آن به عنوان یکی از قدیمیترین نمونههای خط در جهان یاد میشود.
کشف این الواح در کنار تعداد زیادی مُهر و اثر مهر، نشاندهندهٔ وجود نظامی پیشرفته برای ثبت و ضبط اطلاعات، و همچنین تجارتی سازمانیافته و گسترده با سایر مناطق است.
برخی پژوهشگران معتقدند که این یافتهها میتواند روایت رایج دربارهٔ خاستگاه خط در بینالنهرین را به چالش بکشد و جایگاه جیرفت را به عنوان یکی از خاستگاههای نخستین نظامهای نگارش در جهان تثبیت کند.
توقف کاوشها؛ مانعی بر سر راه گشایش رازها
با وجود این ارزشهای علمیِ کم نظیر، کاوشهای باستانشناسی در کنارصندل همواره با فراز و نشیبهای فراوانی همراه بوده است.
پس از حدود ۱۷ سال وقفه، در زمستان ۱۴۰۲، کاوشها از سر گرفته شد و در پاییز ۱۴۰۳ نیز فاز جدیدی آغاز گردید که یافتههای قابلتوجهی از جمله بخشی از دیوار دژ در مرتفعترین نقطهٔ تپه و خمرههایی با ابعاد بزرگ را به همراه داشت.
قرار بود فصل دوم از دورهٔ جدید این کاوشها، در سال ۱۴۰۴ آغاز شود؛ اما حوادث، مانع از آغاز این فصل شد و باستانشناسان با وجود حضور در منطقه، نتوانستند کار خود را آغاز کنند.
سرپرست معاونت میراثفرهنگی استان کرمان با تأیید این موضوع، عنوان کرده که اعتبار این فصل از کاوشها قرار بود توسط وزارتخانه تأمین شود که این امر محقق نشد و پس از آن، حوادث دیماه و بهدنبال آن تحولات منطقهای، عملاً امکان ادامهٔ کار را از پژوهشگران سلب کرد.
این توقف، نه تنها فرصت علمی ارزشمندی را از پژوهشگران داخلی و خارجی دریغ میکند، بلکه رمزگشایی از یکی از مهمترین تمدنهای باستانی خاورمیانه را با تأخیر مواجه ساخته است.
کاوش ها باید با جدیدت انجام شود
حمیده چوبک، باستان شناس در خصوص کاووش در کنار صندل به خبرنگار مهر می گوید: برای شناخت کامل کنارصندل، به حدود ۲۰ سال کاوش مستمر و هدفمند نیاز است و این تنها برای یک محوطه است؛ در حالی که در جیرفت بیش از ۴۰ محوطهٔ باستانی دیگر نیز شناسایی شده که هر یک به نوبهٔ خود، گوشهای از تاریخ این سرزمین را در خود پنهان کردهاند.
وی افزود: در کنار بلاتکلیفی کاوشها، تهیهٔ طرحی جامع برای ساماندهی تمامی محوطههای باستانی و تاریخی جیرفت ضروری است.
چوبک، ادامه داد: یکی از مهمترین چالشهای پیشروی حفاظت از میراث جیرفت، توسعهٔ شهری و ساختوساز در حریم محوطههای باستانی است.
تصمیم برای احداث شهر جدید جیرفت در حریم شهر باستانی دقیانوس، نگرانیهای جدی را در میان کارشناسان و فعالان میراث فرهنگی ایجاد کرده است و این موضوع نشان میدهد که حفاظت از میراث تاریخی منطقه، افزون بر چالشهای علمی و مالی، با معضلات مدیریت شهری و توسعهطلبیهای بیبرنامه نیز مواجه است.
همایش بزرگ تمدن جیرفت برگزار می شود
استاندار کرمان نیز در گفتگو با خبرنگار مهر بیان کرد: تمدن جیرفت یکی از مراکز تمدنی بی نظیر جهان محسوب می شود و به گفته باستانشناسان برخی از مولفه های تاریخی و تمدنی هلیل رود می تواند مبانی باستانشناسی و تاریخ را تغییر دهد.
محمد علی طالبی، افزود: معرفی تمدن جیرفت و توجه به طرح های باستان شناسی و تمدنی این منطقه از جمله برنامه های ما است و در طرح کرمان بر فراز جایگاه جیرفت قابل توجه است.
وی گفت: قرار بود انتهای سال گذشته یک همایش بزرگ تمدنی در این منطقه برگزار شود که با حوادث انتهایی سال مواجه شدیم و امکان برگزار همایش وجود نداشت.
وی افزود: در سال جاری برگزاری این همایش در دستور کار قرار گرفته است و باید این تمدن را به درستی به جهان بشناسانیم.
گفتنی است که جیرفت با وجود تمام این فراز و نشیبها، همچنان یکی از مهمترین حوزههای تمدنی ایران به شمار میرود.
آنچه امروز از این گنجینهٔ کهن میدانیم، در برابر انبوه نادانستهها، همچون قطرهای در برابر اقیانوسی عظیم است.
توقف کاوشها و بلاتکلیفی در تعیین تکلیف این میراث، نه تنها به اعتبار علمی کشور لطمه میزند، بلکه فرصتی تاریخی برای شناخت یکی از حلقههای مفقودهٔ تمدن بشری را از دسترس خارج میسازد.
امید آن میرود که با بازگشت ثبات و آرامش، و همچنین با اجرای طرح جامع باستانی و تاریخی جیرفت، شاهد گشایش فصل تازهای در شناسایی و معرفی این تمدن کهن باشیم.
